Η ΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

αποσπασμα από το κειμενο:

Η πολιτικη εναντια στην ηθικη (1 απο 3)

Φεβρουάριος του 1999 ,  Jean-Louis Rocca

---

1Στο τέλος ενός άρθρου που δημοσιεύθηκε στο παρελθόν στο Temps critiques, περιέγραψα διάφορα κριτήρια για τη διάκριση, στα κινήματα διαμαρτυρίας, της πολιτικής δράσης από την απλή κοινωνική διαμαρτυρία. Αυτή η περιγραφή σημαίνει μια μεγαλύτερη ανάπτυξη και κυρίως μια σειρά από θεωρητικές δικαιολογήσεις. Το ακόλουθο κείμενο έχει σκοπό να συνεχίσει την συζήτηση και πιο ειδικά να δικαιολογήσει τη απαραίτητη χρήση της πολιτικής διαμεσολάβησης στην κριτική σκέψη. Ωστόσο, η δικαιολόγηση αυτή απαιτεί τρία προκαταρκτικά στάδια. Είναι κατ' αρχάς απαραίτητο να καθοριστούν οι χρησιμοποιούμενοι όροι: τι πρέπει να αντιλαμβανόμαστε ως πολιτική στιγμή ή πολιτικό τομέα απέναντι  σ’ αυτό που γίνεται συνήθως αντιληπτό από την πολιτική ή από την εξουσία; Το επόμενο βήμα είναι να αναδειχθεί η εκκαθάριση του πολιτικού τομέα στη γενική αρχιτεκτονική της σημερινής κοινωνίας; Η εμφάνιση ενός κράτους εντελώς κοινωνικοποιημένου εμφανίζεται ως καθοριστικό στοιχείο της κριτικής ανάλυσης της σύγχρονης κοινωνίας. Ο στόχος του τρίτου σταδίου είναι, τέλος, να δείξει πώς η άρνηση της πολιτικής, κοινή στις περισσότερες κριτικές αναλύσεις, οδηγεί τις κριτικές αυτές σε αδιέξοδο: σε μια απλή επιβεβαίωση του προ-κοινωνικοποιημένου κράτους για μερικούς, σε ένα κοινωνικό αμεσοτισμό που δεν παράγει καμία μορφή αληθινής κριτικής για τους άλλους.

Η έλευση του κοινωνικοποιημένου κρατουσ

2Ο όρος πολιτική που θα χρησιμοποιηθεί εδώ αναφέρεται στη διαδικασία του καθορισμού των όρων της ζωής από κοινού και με ποιο τρόπο δημόσια εξουσία ασκείται στο σύνολο της κοινότητας. Η πολιτική στιγμή είναι μια στιγμή του ορισμού της "συμβίωσης των ανθρώπων» ¹ . Ο όρος είναι επομένως πολύ μακριά από την πολιτική όπως ο όρος αυτός συνήθως χρησιμοποιείται. Θα δούμε, την «πολιτική», ως τομέα στον οποίο οργανώνεται η διαχείριση και αναπαραγωγή της κοινωνίας, όπως αυτή είναι, είναι το αντίθετο αυτού που εννοώ με την πολιτική, και ακυρώνει στην πραγματικότητα την εξαφάνιση κάθε πολιτικής στιγμής.

3Για να γίνει κατανοητό τι υποδηλώνει αυτή η έννοια του πολιτικού τομέα, είναι απαραίτητο να επανεξετάσουμε τον τρόπο που η Hannah Arendt διακρίνει τον ιδιωτικό από το δημόσιο με βάση την ελληνική δημοκρατία. Για τους Έλληνες, η δημόσια σφαίρα, όπου λαμβάνονταν οι πολιτικές αποφάσεις είναι ριζικά αντίθετη με την ιδιωτική σφαίρα, αυτή της οικονομίας, του σπιτιού, της οικογένειας, της αναγκαιότητας ² . Η πολιτική είναι ο τόπος της ελευθερίας ακριβώς επειδή βρίσκεται έξω από τα άμεσα προβλήματα της ζωής, της υλικής αναπαραγωγής. Οι κοινωνικές σχέσεις προσεγγίζουν τον άνθρωπο με την ζωικότητα, μόνο οι πολιτικές σχέσεις είναι αληθινά ανθρώπινες. Δεν έχω πρόθεση να κάνω την απολογία της ελληνικής δημοκρατίας. Όχι μόνο αποκλείει κατ' αρχήν τους μη ιδιοκτήτες, αλλά οι πολιτικοί κανόνες εμποδίζουν, στην πραγματικότητα, τους πολίτες που διαθέτουν λιγοστά μέσα να συμμετέχουν στις δημόσιες υποθέσεις. Η Ελληνική δημοκρατία είναι ένας μύθος, αλλά ένας μύθος της σύγχρονης αντίληψης της πολιτικής. Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε αυτό το παράδειγμα για να διακρίνουμε τον ιδιωτικό από το δημόσιο και να αναλύσουμε την ιστορική εξέλιξη των σχέσεων μεταξύ των δύο τομέων.

4Πράγματι, από μια ιστορική οπτική, η νεωτερικότητα εμφανίζεται ως μια διαδικασία του αποικισμού του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα από τον κοινωνικό, κυρίως μέσω της οικονομίας ³ . "Οραματιζόμαστε τους ανθρώπους, τις πολιτικές συλλογικότητες, όπως οι οικογένειες των οποίων οι καθημερινές υποθέσεις είναι υπό τη φροντίδα μιας τεράστιας διοικητικής διαχείρισης" (...) Η οικονομία και όλα τα προβλήματα που αφορούσαν κάποτε την οικογενειακή σφαίρα έχουν γίνει "συλλογικά" ⁴  προβλήματα.

5Με άλλα λόγια, το ζήτημα της εξουσίας στα δημοκρατικά συστήματα έχει γίνει ένα απλό θέμα της συσσώρευσης του πλούτου, της κατανομής των εισοδημάτων, της βελτίωσης των ανέσεων της ζωής. Χάνει κάθε υπερβατικότητα (όπως στα δεσποτικά κράτη), και κάθε αυτονομία από τα συμφέροντα των ατόμων και των ομάδων (όπως στους Έλληνες). Οι πολιτικές αποφάσεις και οι διαδικασίες στις οποίες οδηγούν βασίζονται στην αρχή της αντιπαράθεσης των κοινωνικών συμφερόντων (και όχι των ιδιωτικών συμφερόντων, θα δούμε γιατί) και στην παραγωγή ενός «δημοσίου» συμφέροντος, άμεσα μέσω αυτής της αντιπαράθεσης. Η πολιτική απόφαση δεν διαμεσολαβείται από το αναγκαίο πέρασμα μέσα από μια στιγμή πολιτικής αντιπαράθεσης και από την δημόσια έρευνα (ποιο είναι το κοινό συμφέρον;).

6Η ανάλυση αυτή είναι προφανώς ασυμβίβαστη με την ιδεολογική προκατάληψη ευρέως αποδεκτή που κάνει την εμφάνιση μιας «αστικής δημόσιας σφαίρας» την πεμπτουσία της πολιτικής νεωτερικότητας. Είναι αλήθεια ότι η πολιτική νεωτερικότητα είναι άμεσα συνδεδεμένη με μια αξίωση της κοινωνίας ενάντια στο κράτος.

7«Η αστική δημόσια σφαίρα μπορεί αρχικά να θεωρηθεί ως η σφαίρα των ιδιωτών που ενώνονται σε ένα δημόσιο.  Αυτοί διεκδικούν την δημόσια σφαίρα που ρυθμίζεται από την εξουσία, αλλά απευθείας ενάντια στην ίδια την εξουσία, προκειμένου να είναι σε θέση να συζητήσουν μαζί της τους γενικούς κανόνες των ανταλλαγών, στο πεδίο της ανταλλαγής των εμπορευμάτων και της κοινωνικής εργασίας – τομέας που παραμένει ουσιαστικά ιδιωτικός, αλλά ο οποίος είναι πλέον σημαντικός για τη δημόσια τάξη» ⁵ .

8Από μια ιστορική συντόμευση αρκετά αξιοσημείωτη, θεωρείται γενικά ότι, από τον XVII έως XVIII ^ο αιώνα, τα πολιτικά συστήματα των δυτικών κοινωνιών κυριαρχούνται από αυτή την αναφορά στη δημόσια δικαιολόγηση – εξομοιώσιμη με τη δημοκρατία - που «παράγεται από τον εαυτό της», επειδή "εντέλλεται με συγκεκριμένο τρόπο από τις εμπειρίες ιδιωτικού χαρακτήρα που έχουν στο φόντο την αλληλένδετη υποκειμενικότητα του δημόσιου και της σφαίρας της ιδιοτικότητας ειδικά στην οικογένεια» ⁶ . Ξεχνιέται λίγο γρήγορα ... η συνέχεια του βιβλίου του Habermas στο οποίο αναφέρει από την μια πλευρά ότι αυτή η σφαίρα είναι άμεσα μια σφαίρα «μη δημόσια», καθώς περιορίζεται στο αστικό δημόσιο και, από την άλλη, ότι αυτή μειώνεται από τον XIX ^ο αιώνα για να εκφυλιστεί εντελώς στον xx ^ο αιώνα. Η θεσμοθέτηση της δημόσιας σφαίρας, η αναγνώρισή της από το κράτος σηματοδότησε την έναρξη της παρακμής του ⁷. Προσφεύγοντας στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία και την γραφειοκρατία συνέβαλε στην εξάλειψη κάθε πολιτικής στιγμής για τον περιορισμό των συνεπειών της ανόδου της κοινής γνώμης. Η σταδιακή επέκταση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και η υποχώρηση της πολιτικής πάνε επομένως χέρι-χέρι και αυτή η ισοτιμία είναι το άμεσο προϊόν του φόβου / γοητείας που ασκεί ο λαός στην αστική τάξη.

9Η «εκκαθάριση» της πολιτικής επιτυγχάνεται με δύο διαδικασίες: την κοινωνικοποίηση του κράτους και την κρατικοποίηση της κοινωνίας.

10 «Ο παρεμβατισμός έχει τις ρίζες του στο γεγονός ότι οι συγκρούσεις συμφερόντων έχουν μετατραπεί σε πολιτικές συγκρούσεις, όταν δεν είναι πλέον δυνατό να επιλυθούν στο επίπεδο της ιδιωτικής σφαίρας. Έτσι, μακροπρόθεσμα η κρατική παρέμβαση στον κοινωνικό τομέα προκαλεί επίσης τη μεταφορά αρμοδιοτήτων: ορισμένοι τομείς που σχετίζονταν με την δημόσια αρχή στη συνέχεια υπάγονται σε ιδιωτικούς φορείς. Και η επέκταση της κρατικής εξουσίας στους περισσότερους ιδιωτικούς τομείς έχει ως συνέπεια την αντίστροφη διαδικασία κατά την οποία η κοινωνική εξουσία αντικαθίσταται από το κράτος σε ορισμένες περιπτώσεις. Η βάση της αστικής δημόσιας σφαίρας (ο διαχωρισμός του κράτους και της κοινωνίας), αρχίζει να καταρρέει μόλις ξεκινάει η διαλεκτική της κοινωνικοποίησης του κράτους που εκδηλώνεται την ίδια στιγμή με την κρατικοποίηση της κοινωνίας » ⁸.

11Σήμερα, το πρώτο φαινόμενο είναι ένα βασικό στοιχείο της πολιτικής. Τα ζητήματα της εξουσίας κυριαρχούνται εξ ολοκλήρου από τα κοινωνικά ζητήματα και κυρίως τα οικονομικά. Είμαστε μάρτυρες σε μια άμεση θεσμοθέτηση του κοινωνικού στην πολιτική. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται άμεσα για και από την κοινωνία. Σύμφωνα με τους όρους της κοινωνίας, πρέπει να ακουστούν προφανώς τα μπλοκ των κοινωνικών συμφερόντων (συνδικάτα, πολιτικά κόμματα, επώνυμοι, διάφορες ενώσεις, ομάδες πίεσης, κ.λπ.) που είναι συνδεδεμένα ή που σκοπεύουν να συνδεθούν άμεσα και θεσμικά με τις πηγές των θεσμικών εξουσιών. Οι δίαυλοι επικοινωνίας εμφανίζονται και εξασφαλίζουν μια συνεχή ροή πληροφοριών μεταξύ του κοινωνικού και της εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό, ο πολιτικός τομέας γίνεται ο τόπος συγκρούσεων της λογικής των συμφερόντων και όχι ο τόπος για τον προσδιορισμό του δημόσιου συμφέροντος.

12Τα μόνα συμφέροντα που μετρούν είναι τα κατεστημένα συμφέροντα, αυτά που είναι επαρκώς αντιπροσωπευτικά και ισχυρά για να αναγνωρίζονται από το κράτος ως νόμιμα, ενώ τα εξατομικευμένα άτομα, τα συμφέροντα που είναι ανίκανα να συσσωματωθούν, να εκπροσωπηθούν, ή οι δυνάμεις που εκδηλώνουν μια πολιτική στιγμή εκτός του κοινωνικού δεν παίζουν κανένα ρόλο. Σε αυτό το πλαίσιο, το δημοκρατικό παιχνίδι περιορίζεται στην επιρροή της κοινής γνώμης. Για τον πολιτικό, ο στόχος είναι να πείσει ότι είναι σε θέση να εκπροσωπεί τη μεγαλύτερη μάζα των εξατομικευμένων ή συσσωματωμένων συμφερόντων. Βέβαια, αυτά τα δεδομένα αφήνουν ελεύθερο το παιχνίδι για τη χειραγώγηση στην αντιπροσώπευση και όπως επισημαίνεται από τον Χάμπερμας « “Το γενικό συμφέρον” (...) έχει εξαφανιστεί από τη στιγμή που τα προνομιούχα ιδιωτικά συμφέροντα έχουν καταλάβει το προνόμιο να εκπροσωπήσουν τους εαυτούς τους μέσω της διαφήμισης ^9  ,», ωστόσο, το σύστημα είναι δημοκρατικό με την έννοια ότι ο λόγος και η πολιτική πρακτική παραμένουν συνδεδεμένα με τα συμφέροντα των ατόμων, τόσο ως εργαζόμενων όσο και ως καταναλωτών: ικανοποίηση των αναγκών, διατήρηση του στάτους, εγγύηση της προσωπικής ασφάλειας. Εξού και ο ενοποιητικός χαρακτήρας της δημοκρατικής πολιτικής ζωής: οποιοδήποτε κοινωνικό συμφέρον είναι νόμιμο, αν αυτό αποδειχθεί από την αντιπροσωπευτικότητά του.

13Αυτή η κίνηση της κοινωνικοποίησης του κράτους και της εκκαθάριση κάθε πολιτικής στιγμής συμβάλει στην υποτίμηση της αξίας του κατόχου της εξουσίας. Πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη το «μπλούζ» των πολιτικών, όταν παραπονούνται ότι βαραίνουν όλο και λιγότερο στην λήψη αποφάσεων. Το να είναι ένας υπουργός, δεν σημαίνει καθόλου ότι είναι παντοδύναμος καθώς τα κοινωνικά δεδομένα μιας πολιτικής απόφασης είναι πολυάριθμα. Αντίθετα, δεν μπορούμε να πούμε πλέον ότι οι πολιτικές αποφάσεις είναι πλήρως γραφειοκρατικοποιημένες γιατί το σπάσιμο των κοινωνικών συμφερόντων και οι σύνθετες εξελίξεις του αγώνα μεταξύ αυτών των συμφερόντων – στο πεδίο της κλασικής εξουσίας, όπως και σ’ αυτό των μέσων ενημέρωσης – διαρρηγνύουν σταθερά τη γραφειοκρατική ρουτίνα. Αυτό που κυριαρχεί είναι μάλλον το παζάρι, οι πόλεμοι των θέσεων, οι συμμαχίες και οι προδοσίες, οι περιορισμοί και οι πιέσεις, όλα αυτά συμβάλλουν σε μια αποπροσωποποίηση της εξουσίας και στην κοινωνικοποίησή της ¹⁰ . Οι αυστηρώς πολιτικές διαδικασίες έχουν γίνει τεχνικές διακυβέρνησης, τεχνικές διαχείρισης αλλά επίσης και τεχνικές εξισορρόπησης των συμφερόντων. Η δικαιολογημένη επιλογή έχει αντικατασταθεί από την στάθμιση των απόψεων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων ¹¹ .

14Η άλλη κίνηση, η κρατικοποίηση της κοινωνίας, δίνεται σωστά από την ανάλυση της Hannah Arendt η οποία θεωρεί στην πραγματικότητα μια διαδικασία απώλειας της ιδιωτικής ζωής προς όφελος της κοινωνικής σφαίρας. Από τη σκοπιά μιας κοινωνίας που διαθέτει μια δημόσια σφαίρα, η ιδιωτική ζωή εμφανίζεται ως μια σφαίρα ουσιαστική. Βέβαια, δεν είναι αληθινά ανθρώπινη - για την Arendt η ανθρωπότητα ορίζεται από τη συμμετοχή στα κοινά, από μια αντικειμενική σχέση με τους άλλους - αλλά δεν είναι λιγότερο η πηγή κάθε ταυτότητας των ατόμων. Στη πολιτική νεωτερικότητα, όπως γνωρίζουμε, και σε αντίθεση στην περίπτωση αυτή με τις κοινοτοπίες, αυτή η ιδιωτική σφαίρα εξαφανίζεται κάτω από την πίεση του κοινωνικού. Όπως λέει η Arendt "κοινωνία της μάζας καταστρέφει όχι μόνο το δημόσιο αλλά και το ιδιωτικό: στερεί από τους ανθρώπους όχι μόνο τη θέση τους στον κόσμο, αλλά και από τα σπίτια τους, όπου κάποτε αισθάνονταν προστατευμένοι από τον κόσμο ¹²." «Η αντίθεση μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, χαρακτηριστικό των πρώτων σταδίων της νεωτερικής εποχής, ήταν ένα προσωρινό φαινόμενο, το οποίο ανήγγειλε την πλήρη εξάλειψη της ίδιας της διαφοράς μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, και το ένα και το άλλο απορροφήθηκαν από την σφαίρα του κοινωνικού ¹³  .  " Παραδείγματα αυτού του φαινομένου αφθονούν. Η εκπαίδευση των παιδιών εξαρτάται σήμερα σχεδόν αποκλειστικά από τις ενέργειες του κράτους (σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες), και το κοινωνικό περιβάλλον (μέσα ενημέρωσης, μόδες, κ.λπ.).  Η ευρύτερη οικογένεια και η γειτονιά που έπαιζαν έως τώρα σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της κοινωνικοποίησης έχουν ξεπεραστεί. Είναι το κοινωνικό που εξασφαλίζει αυτή τη διαδικασία με μορφές όλο και λιγότερο θεσμικές και όλο και πιο άμεσες. Το σχολείο υποχωρεί απέναντι στην εξουσία των μέσων ενημέρωσης, στα μοντέλα που παράγονται από τη διαφήμιση, στην ταυτοποίηση με τα κοινωνικά αρχέτυπα (το top model, ο σταρ, κ.λπ.) .. Οι γονείς είναι πολύ ικανοποιημένοι από αυτή την εξέλιξη. Μερικοί χαίρονται που θα ξεφορτωθούν ένα κουραστικό καθήκον. Άλλοι πλειοδοτούν πάνω στο φαινόμενο υπερασπιζόμενοι μια "ελευθεριακή" εκπαίδευση στο όνομα της καθαρότητας της παιδικής ηλικίας, που συχνά σημαίνει την εγκατάλειψη όλων των μορφών εκπαίδευσης και, συνεπώς, να αφεθεί ο χώρος στο κοινωνικό περιβάλλον. Αντιλαμβανόμενοι τα παιδιά ως όντα "φυσικά" και "αυτόνομα", τα δίνουν ως τροφή στην κοινωνική καλλιέργεια που ορίζει τις συμπεριφορές τους και τις τυποποιημένες ανάγκες, αλλά κανένα όπλο για να δημιουργηθούν ως άτομα ¹⁴ .

15Η απώλεια της ιερότητας της ιδιοκτησίας είναι άλλη μία εκδήλωση του εκφυλισμού της ιδιωτικής σφαίρας. Η νεωτερική εποχή άρχισε με την απαλλοτρίωση των μικρών ιδιοκτητών και από τότε καμία ιδιοκτησία δεν είναι προστατευμένη. Τα προσωπικά περιουσιακά στοιχεία (τραπεζικές καταθέσεις, μισθοί) είναι κατασχετέα σε κάθε περίπτωση. Παράλληλα, η ιδιοκτησία έχει χάσει κάθε απτή μορφή και κάθε σχέση με τον ιδιοκτήτη της. Η ιδιοκτησία που μετράει, αυτή που φέρει πραγματικά τον πλούτο (χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία) είναι άυλη. Δεν βρίσκει πλέον την απόδειξη στον αισθητό κόσμο, αλλά μόνο στις μνήμες των υπολογιστών. Αυτά τα περιουσιακά στοιχεία δεν είναι ιδιοκτησία κανενός ιδιαίτερα, ανήκουν σε συλλογικούς φορείς, νομικά πρόσωπα ή γραφειοκρατίες, και δεν έχουν συγκεκριμένο τίμημα. Η αξία τους είναι τεράστια σήμερα, αλλά αύριο, μέσα από το παιχνίδι  της αλλαγής κάποιων δεικτών, μπορεί να καταρρεύσουν ξαφνικά. Με άλλα λόγια, η αξία μιας ιδιοκτησίας και η ίδια η ύπαρξή της εξαρτάται αποκλειστικά από κοινωνικές αποφάσεις, από κοινωνικές εκδηλώσεις που κανείς δεν είναι σε θέση να ελέγξει, με εξαίρεση, σε κάποιο βαθμό, τα κράτη και οι πολυεθνικές.

16Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η πρόοδος του κοινωνικού οδηγεί σε μια σχεδόν πλήρη απώλεια του ελέγχου του ατόμου πάνω από τη ζωή του. Βέβαια, χάρη στο κοινωνικό, η παντοδύναμη κυριαρχία της κεφαλής της οικογένειας μειώθηκε και τα άπλυτα πλένονται μετά βίας στην οικογένεια. Ωστόσο, ο ιμπεριαλισμός του κοινωνικού οδηγεί επίσης στην απώλεια κάθε καθαρού χώρου για το άτομο, ένα τόπο όπου έχει να κάνει με τον έλεγχο του εαυτού του. Τώρα, το ιδιωτικό και κατά συνέπεια η ταυτότητα φαίνεται να μειώνεται στο οικείο, στις λειτουργίες του σώματος: την τροφή, τη σεξουαλικότητα, αν και εδώ, όπως θα δούμε, η κοινωνική επιρροή δεν είναι απούσα.

[...]

ΑΠΟΫΛΟΠΟΙΗΣΗ Ή ΡΕΥΣΤΟΠΟΙΗΣΗ;

αποσπασμα (6 απο 6) απο το κειμενο:

«ρευστα συστήματα και κοινωνία του συνδετικισμου (connexionnisme)»

Απρίλιος του 2012 , Bernard Pasobrola

---

 

Αποϋλοποιηση ή ρευστοποιηση;

57Τα «ρευστά συστήματα" συχνά αντιμετωπίζονται ως αποϋλοποίηση του κόσμου και της οικονομίας ειδικότερα. Η αύξηση του μεριδίου της «άυλης» εργασίας στη διαδικασία της παραγωγής - πνευματική δημιουργικότητα, επιστημονική ή ενημερωτική και επικοινωνιακή ικανότητα - θα οδηγήσει σε μια νέα μορφή συσσώρευσης που ορισμένοι αποκαλούν γνωσιακό καπιταλισμό . «Η μέθοδος παραγωγής του γνωσιακού καπιταλισμού (...) βασίζεται στην συλλογική εργασία των εγκεφάλων από κοινού σε δίκτυο μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών," γράφτηκε για παράδειγμα από τον Yann Moulier-Boutang⁵⁶ . Η "άυλη εργασία" θα «αναγνωρίζεται ως θεμελιώδης βάση της παραγωγής» (Lazzarato και Negri) ⁵⁷ . Φαίνεται ότι γίνεται μια σύγχυση μεταξύ ροής και ρευστότητας αφενός, και ανυπόστατου και άυλου αφετέρου. Οι Ροές και τα ρευστά δεν είναι άυλα - εκτός από εκείνα που υποτίθεται ότι εξαπλώνουν την Θεία Χάρη. Ωστόσο, αντιτίθενται στην στερεά υπόσταση που ορίζεται από την χωροχρονική σταθερότητά της. Αλλά αν οι ροές δεν είναι άυλες, δεν έχουν πλέον τη δύναμη να αποϋλοποιηθούν. Γεννημένο το ίδιο στη σφαίρα της κυκλοφορίας, το κεφάλαιο δεν στοχεύει ούτε στην αποϋλοποίηση ούτε στην αραίωση της υπόστασης, αλλά στην ρευστότητα της οικονομικής και κοινωνικής δυναμικής, δηλαδή, επιδιώκει να προωθήσει την ταχύτητα κυκλοφορίας και να αξιοποιήσει τα ρευστά στοιχεία, όπως την ελαστικοποίηση της εργασίας, σε σχέση με τις δομικές αδράνειες και τα ογκώδη περιουσιακά στοιχεία, υποκείμενα σε φθορά και τεχνολογική απαξίωση.

58Η ρευστή δυναμική επηρεάζει την βιομηχανική παραγωγή κυριολεκτικά, που ήταν για τον Μαρξ και την κλασική οικονομία η κύρια πηγή δημιουργίας αξίας. Τείνει να μετατρέψει τη λογική των αποθεμάτων, ή την διαχείριση της εργασίας, αλλά δεν τους είναι εγγενώς αντίθετη και απαιτεί η ίδια τα μέσα και μια τεράστια ανάπτυξη των υλικών ροών με αφετηρία την αύξηση των ενεργειακών πηγών. Είδαμε ότι αυτή η ρευστοποίηση συνεπάγεται έναν σημαντικό μετασχηματισμό της εργασίας που παίρνει μια ρευστή όψη όλο και πιο έντονη (παραγωγική δραστηριότητα και ο έλεγχος της ροής), φαινόμενο που καταχρηστικά  περιγράφεται ως «γνωσιακό» ή «άυλο».

59Η διεθνοποίηση και τα πληροφορικά δίκτυα επιτρέπουν, για παράδειγμα, μια συνεχή δραστηριότητα του προσωπικού μιας εταιρείας με τη μορφή τριών βαρδιών, με βάση την εξάπλωση της κατανομής των εργασιών σε πολλές ηπείρους με τις διαφορετικές ζώνες ώρας των υποκαταστημάτων ή θυγατρικών . Ο χώρος των ροών είναι μη-εδαφικός και ο χρόνος έχει φτάσει στο μέγιστο της ρευστότητάς του με μια εξορθολογισμένη γραμμικοποίηση που εξαφανίζει όλα τα ίχνη της κυκλικότητας, εκτός από αυτό που εκδηλώνεται με τη μορφή των κρίσεων. Ένας σημαντικός αριθμός των «διεθνών συναλλαγών" που καταγράφονται από τους δείκτες με τη μορφή μεταβίβασης περιουσιακών στοιχείων δεν είναι πλέον στην πραγματικότητα παρά μεταβιβάσεις της ροής εντός του ίδιου δικτύου ή βιομηχανικού ομίλου, ή μεταξύ διάφορων εταιριών. Ορισμένοι ειδικοί εκτιμούν ότι αυτή τη στιγμή πάνω από ένα τρίτο και έως το ήμισυ του παγκόσμιου εμπορίου πραγματοποιείται με την μορφή ενός ενδοεταιρικού μη-εμπορίου. Αλλά αν η ανταλλαγή ευνοεί τη ροή σε σχέση με τις μεταφορές της υπόστασης, δεν γίνεται γι’ αυτό «άυλη». Οι Βιομηχανικές υποδομές, στερεά κατ 'εξοχήν στοιχεία, έχουν οι ίδιες κερδίσει μια κάποιας μορφής κινητικότητα, δεδομένου ότι οι βιομηχανίες δεν διστάζουν πλέον να μετεγκατασταθούν σε χώρες όπου τα εργατικά χέρια είναι φθηνότερα, ακόμη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι αλήθεια αρκετά σπάνια, με τη μετεγκατάστασή τους εκ’ νέου στη χώρα προέλευσης.

60Η μεταφορά του Saint-Simon φτάνει εδώ στα όριά της, γιατί θα ήταν άσκοπο να αντιπαραθέσουμε δύο ανταγωνιστικές λογικές που συγκρούονται, αυτή του στερεού (το κράτος, οι σταθεροί θεσμοί, η παραγωγή αγαθών) και αυτή του ρευστού (την περίφημη χρηματιστικοποίηση, ή των ΤΠΕ (Τεχνολογία Πληροφοριών και Επικοινωνιών), της ενέργειας ή άλλων), ως εάν το ένα να είναι «καλό» και το άλλο «κακό» για την οικονομία. Το κεφάλαιο είναι ένας γενικός όρος που δεν είναι ούτε καθαρά υπόσταση ούτε καθαρά ρευστό, το οποίο δεν προέρχεται από μία κατηγορία παικτών "που κατέχουν τα μέσα παραγωγής», ούτε από τους εταίρους του παιχνιδιού της παγκοσμιοποίησης. Είναι η διαδικασία όπου αλληλεπιδρούν όλα αυτά τα στοιχεία για να παράγουν την υπόσταση, ενώ επιταχύνουν συνεχώς τις κινήσεις ρευστότητας.

ρισκο και χρονικότητα

61Αν η ρευστοποίηση οδηγεί σε μια αύξηση της υπόστασης, είναι επίσης η προέλευση μιας χαοτικής κίνησης που απεικονίζει χωρίς αμφιβολία κάποιες μεταφορές που χρησιμοποιούνται σήμερα: «φούσκες» που διογκώνονται και σκάνε, «καταιγίδες» ⁵⁸  χρηματιστικές ή δανειακές, "ναυάγια" ορισμένων κρατών, κλπ.. Αυτή η διαδικασία δεν είναι απρόσωπη, ούτε το αποτέλεσμα κάποιου αυτοματισμού ανεξάρτητου της ανθρώπινης θέλησης. Κατευθύνεται συνεχώς από τα μεγάλα δίκτυα ισχύος που έχουν την εξουσία να ενεργούν σε παγκόσμια κλίμακα ⁵⁹ .

Οι κρισεις, οι συγκρουσεις και τα ρισκα

62Παίζοντας με τις εθνικές αντιπαλότητες, οι μεγάλοι βιομηχανικοί και χρηματιστικοί όμιλοι αποκτούν τον έλεγχο του παιχνιδιού και επιβάλουν απορρυθμίσεις με ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Η διεθνοποίηση του δικαίου από οργανισμούς διαιτησίας  που είναι υπεύθυνοι για τις συγκρούσεις στην παγκόσμια οικονομία και τους χρηματοπιστωτικούς υπερεθνικούς οργανισμούς, ασκεί μια ισχυρή πίεση στα κράτη. Αλλά, όπως προαναφέρθηκε, αυτό δεν σημαίνει ότι τα κράτη έχουν απομακρυνθεί πλήρως από τις λειτουργίες τους και έχουν απορριφθεί από την παγκόσμια οικονομία. Είναι αντίθετα απαραίτητα για την εδραίωση των προτύπων και την εφαρμογή των πολιτικών της εκπαίδευσης, των μεταφορών, της ενέργειας και της εσωτερικής ασφάλειας. Επίσης, είναι επιφορτισμένα να περάσουν τις χρηματοπιστωτικές πολιτικές που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις του διεθνούς ανταγωνισμού στην παγκόσμια αγορά, όπως ορίζονται στα θεσμικά όργανα όπως ο ΠΟΕ, η Παγκόσμια Τράπεζα, το ΔΝΤ ή των G8, G20, των οργανισμών αξιολόγησης και άλλων διακρατικών οργανισμών για τη ρύθμιση της παγκόσμιας οικονομίας ⁶⁰ .

63Ένας από τους τρόπους που τα κράτη χρησιμοποιούν για να εξυπηρετήσουν την παγκόσμια οικονομία, παράλληλα με την αποθεσμοποίηση των πιο παραδοσιακών μεσολαβήσεων, είναι η δραματουργία των κρίσεων, των συγκρούσεων και των κινδύνων. Οι κυριότεροι κίνδυνοι που χρησιμοποιούνται ως μοχλός για τις πολιτικές αυτές είναι οι κίνδυνοι οι τεχνο-επιστημονικοί, οι περιβαλλοντικοί, της τρομοκρατίας και οι χρηματιστικοί. Η εκπαίδευση στο φόβο έχει γίνει το κύριο καθήκον και σχεδόν την επίσημη αποστολή τους στον πλανήτη των ΤΠΕ, που διαχέεται διαρκώς και δίνει την κατάλληλη απάντηση σε κάτι που μπορεί να εμφανιστεί ως πραγματικός ή δυνητικός κίνδυνος.

64Μολονότι τονίστηκε ότι το ρίσκο έχει μόνο φαινομενικά υποκατασταθεί από τον κίνδυνο - τα Τεχνικά Μακρο-Συστήματα έχουν αντιστρέψει τη διαδικασία και έχουν θέσει τον κίνδυνο στο προσκήνιο -, ο Alain Gras εξήρε επανειλημμένα την "υλική ασφάλεια που [τα ΤΜΣ] μας παρέχουν". Παράξενο παράδοξο μιας «ασφάλειας» που βασίζεται στον "κίνδυνο", παράδοξο που αντικαθιστά επίσης τον εαυτό του⁶¹ .

65Συνεχίζοντας το επιχείρημά του και περνώντας από την ιστορική ανάλυση στην προοπτική του συστημικού ρίσκου, ο Gras γράφει, σαν να προσπαθεί να βρει δικαιολογίες για το πάθος του για αυτή την ανεξέλεγκτη διαδικασία: «Ωστόσο, όταν οι άνθρωποι επινόησαν ένα νέο τρόπο να υπάρχουν στον κόσμο, το παιχνιδιάρικο πνεύμα υπερισχύει πάνω στον κρύο υπολογισμό με βάση τα άμεσα υλικά συμφέροντα. Η δύναμη του ορθολογικού (...) έγινε επίσης ένα παιχνίδι παθιασμένο και συναρπαστικό, το δράμα είναι ότι σήμερα αυτό το παιχνίδι μπορεί να τελειώσει άσχημα για όλους τους ανθρώπους ". ⁶² Αναρωτιέται κανείς αν το "παιχνιδιάρικο πνεύμα" και ο "ψυχρός υπολογισμός" είναι πραγματικά σε αντινομία, καθώς στον τομέα του παιχνιδιού ή σε αυτόν του πολέμου, ένας λεπτός υπολογισμός είναι απαραίτητος για την εξασφάλιση της «νίκης» - νικάει σημαίνει ταυτόχρονα να κερδίσει και να αυξήσει τον πλούτο ή την εξουσία του. Ο πόλεμος και η τεχνική (η τεχνική σε μια πολύ ευρεία έννοια που περιλαμβάνει επίσης την οικονομική) είναι τέχνες που βασίζονται στον υπολογισμό του ρίσκου και επομένως της πιθανότητας, όπως συμβαίνει με κάθε τύπο παιχνιδιού ⁶³ . Το ρίσκο είναι η αξιολόγηση των πιθανοτήτων που έχει ένα γεγονός να συμβεί, ένα στοίχημα για το μέλλον, είναι επομένως σχετικό και είναι περισσότερο ή λιγότερο ελεγχόμενο από την πιθανότητα. Ο κίνδυνος, είναι ανεξέλεγκτος, ανήκει στη σφαίρα της τραγωδίας, του απόλυτου.

66Το ρίσκο μερικές φορές εξαφανίζεται, ειδικά αφού έχει ξεχαστεί όταν γενικεύεται και γίνεται κανόνας. Το ζήτημα της ευθύνης εμφανίζεται μόνο όταν το ρίσκο έχει μετατραπεί σε κίνδυνο και όταν ο τελευταίος έχει φθάσει σε ένα ορισμένο επίπεδο αποτελεσμάτων, όπως σε μια βιομηχανική καταστροφή. Κανονικά, η ευθύνη αυτή διαχέεται και μεταφέρεται στο "σύστημα" γενικά, δηλαδή στην  διαχεόμενη παραγοντικότητα που υποτίθεται ότι λειτουργεί με ένα τρόπο που διανέμεται στα δίκτυα - δίκτυα των οποίων δεν προσδιορίζονται ποτέ με ακρίβεια τα περιγράμματα. Ποιος είναι υπεύθυνος για την πώληση ενός επικίνδυνου φαρμάκου, ενός ατυχήματος, μιας περιβαλλοντικής ρύπανσης ή ακόμα και μιας εγκληματικής πράξης; Είναι ο κατασκευαστής, ο υπεύθυνος υπηρεσίας στην κρίσιμη στιγμή, ο προμηθευτής των πρώτων υλών, ο νομοθέτης, ένα συγκεκριμένο διοικητικό στέλεχος, ο ψυχίατρος, τα μέσα ενημέρωσης; Αυτά τα ερωτήματα παραμένουν γενικά αναπάντητα, ή οδηγούν σε μακρές δικαστικές διαδικασίες. Συμβαίνει το ίδιο στις οικονομικές-χρηματοπιστωτικές «κρίσεις»  των οποίων οι αιτιώδεις αλυσίδες κρύβονται από την αδιαφάνεια και την πολυπλοκότητα του «συστήματος» - αδιαφάνεια και πολυπλοκότητα που επιτρέπουν τις αποφάσεις τις πιο επικίνδυνες για το ίδιο το «σύστημα». Ο συστημικός φόβος είναι επίσης ένα πολιτικό όπλο: η ανησυχία που προκαλείται από την έλλειψη ή την ανισότητα είναι ασήμαντη σε σύγκριση με αυτή της "ασφάλειας" που παρέχει μια βιομηχανία όλο και πιο θριαμβευτική. Κάθε καταγγελία του ρίσκου, κάθε επιστημονικό στοιχείο ή διοικητική σχέση που αποκαλύπτει ένα πραγματικό ή δυνητικό κίνδυνο, ενισχύει αυτή τη βιομηχανία, με τον ίδιο τρόπο που οι κατηγορίες εναντίον της τρομοκρατίας έχει ως αποτέλεσμα την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας. Ο συστημικός φόβος είναι όμως δίκοπο μαχαίρι. Αποθαρρύνει τη βούληση για αλλαγή, αλλά ενσταλάσσει την ιδέα ότι, αν αυτή συμβεί, θα πρέπει να είναι ριζική. Υποδηλώνει ότι η αποστολή θα είναι λιγότερο δύσκολη από πριν, γιατί η ρευστότητα οδήγησε σε μια κατάσταση όπου η κοινωνία δεν "συγκρατείται" παρά μόνο από τις ροές της. Θα πρέπει απλά να τις διακόψει για να αποσυντεθεί και πρέπει να ανασυσταθεί σε νέες βάσεις.

67Το κατ’ εξοχήν ρευστό σύστημα που είναι το ηλεκτρικό δίκτυο έχει αναδομήσει εις βάθος τον παραγωγικό τομέα και η διανεμητικότητά του (distributivité)  έγινε η προϋπόθεση για την επιτυχία της επανάστασης των ΤΠΕ. Αλλά αντίστροφα, η παραγωγή και η διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας είναι connexio-εξαρτημένη καθώς το σύστημα είναι διαχειρίσιμο μόνο χάρη στην χρήση των ΤΠΕ, γεγονός που το καθιστά ευάλωτο σε πληροφορική δολιοφθορά ⁶⁴ . Οι υπηρεσίες της άμυνας των χωρών όπου το επίπεδο της μηχανογράφησης είναι το πιο ανεπτυγμένο - και ως εκ τούτου εντελώς μη αναστρέψιμο - αναζητούν τρόπους για να το προστατεύσουν από επιθέσεις στον κυβερνοχώρο που μπορεί να είναι εξίσου καταστρεπτικές με συμβατικούς πολέμους. Μόλυνση των πυρηνικών φυγοκεντρωτών του Ιράν το 2009 από ιούς που δημιουργήθηκαν από την Δύση ή η παράλυση της Εσθονίας το 2007, που προκλήθηκε από τους Ρώσους ως αντίποινα εναντίον της μετακίνησης ενός μνημείου που ανεγέρθηκε στη διάρκεια της κατοχής, η ανακάλυψη των κινέζικων "λογικών βομβών" (κοιμισμένων ιών) στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας των ΗΠΑ, όλα αυτά υπογραμμίζουν ότι η ρευστότητα σπρώχνει στα άκρα παράγοντας διαρθρωτικές αδυναμίες. Ευάλωτος σε εξωτερικές επιθέσεις, ο ενεργειακός τομέας είναι επίσης ευαίσθητος στις αποφάσεις ενός μικρού αριθμού χειριστών σε κάθε χώρα.

Χρονικότητα και αιτιοκρατία

68Είδαμε ότι η μεταφορά του Saint-Simon της τάσης υγρού-στερεού ήταν θεμελιώδης για τον σύγχρονο κόσμο μας. Αν η πραγματικότητα βρίσκει τη συνοχή της μέσα από αυτό το είδος της έντασης, είναι γιατί χωρίς αμφιβολία αυτή η μεταφορά διευκρινίζει την οπτική που η ίδια η κοινωνία έχει για τον εαυτό της. Από την εμπορική κοινωνία και στη συνέχεια βιομηχανική έως την κοινωνία του συνδετικισμού, τα ρευστά συστήματα έχουν ασφαλώς εξελιχθεί. Το κυκλοφορικό σύμπαν έχει σχεδιαστεί για την ρευστοποίηση του χώρου και των υποστάσεών του, η ρευστότητα της κοινωνίας του συνδετικισμού θέλει να μετατρέψει το χρόνο.

69Τα ρευστά συστήματα, επιταχύνοντας τον κοινωνικό χρόνο, επιβραδύνουν παραδόξως τους χρόνους απόκρισης και συμβιβάζουν τις ρυθμίσεις για ορισμένους σκοπούς, όπως της δημόσιας υγείας - έχουμε δει ότι σε αυτόν τον τομέα, το κύριο πρόβλημα είναι λιγότερο αυτό του κόστους σε σχέση με το χρόνο αντίδρασης. Η τεράστια ενέργεια που πρέπει να αναπτυχθεί για να αλλάξει την τροχιά αυτών των συστημάτων καθιστά την άσκηση επικίνδυνη και μειώνει της αποτελεσματικότητάς της στο μηδέν. Το παράδειγμα για τις βλαβερές συνέπειες των κινητών τηλεφώνων και σταθμών βάσης ή αυτό των πυρηνικών ατυχημάτων είναι πειστήρια: ακόμα και αν ο κίνδυνος των τεχνολογιών αυτών έχει αποδειχθεί, θα κόστιζε πάρα πολύ να εγκαταλειφθούν - με οικονομικούς όρους, καθώς επίσης και δημιουργικές προσπάθειες, πολιτικό κόστος, και άλλα. Το αποτέλεσμα της επιτάχυνσης της ροής έχει ως συνέπεια την αναστολή, της οποιασδήποτε αλλαγής της κατεύθυνσης της ροής αυτής, γεγονός που ενισχύει την ψευδαίσθηση του συστημικού αυτοματισμού. Ο κοινωνικός χρόνος έχει γραμμικοποιηθεί και υπαχθεί στο χρόνο της τεχνικής ανάπτυξης και αυτή η ανάπτυξη φαίνεται να επιβάλλεται από την κινητικότητα των ρευστών συστημάτων.

70Τα πάντα μας κάνουν να πιστεύουμε ότι η κοινωνία έχει αφομοιώσει τον μη-έλεγχο του ρίσκου και την εγκαθίδρυση της βασιλείας του κινδύνου, και ότι έχει ήδη προβλέψει τις συνέπειες. Όπως και στην πόλη της Οκταβίας που περιγράφει ο Ίταλο Καλβίνο, οι άνθρωποι «γνωρίζουν ότι η αντίσταση στο δίχτυ τους έχει ένα όριο.» Αυτή η βεβαιότητα θεμελιώνει μια νέα χρονική σειρά που είναι με κάποιο τρόπο αντεστραμμένη. Οι Ιστορικές κοινωνίες ενεργούσαν  με το βλέμμα στο μέλλον, ο χρόνος τους ήταν αυτή η ίδια η κίνηση που τους πέταγε προς το μέλλον. Αλλά τίποτα δεν ήταν γραφτό πάνω στην γη και το μέλλον τους ήταν αβέβαιο, χρονικότητα τους χαρακτηριζόταν από τη σφραγίδα της απροσδιοριστίας και του ρίσκου. Οι κοινωνίες μας, αντίθετα, βλέπουν το μέλλον ως μια απειλητική δοκιμασία που συνεχίζει να πλησιάζει, ένα επερχόμενο που αναπόφευκτα θα ναυαγήσει επάνω μας, χωρίς να μπορούμε να παρεκκλίνουμε από την πορεία του.

71Αυτή τη χρονικότητα φορέα οριστικότητας και απειλής, η κοινωνία του συνδετικισμού καταφέρνει λίγο ή πολύ να την εξουδετερώσει, με την διάλυση σε ένα απεδαφοποιημένο χώρο, αφηρημένο και ομαλό, ένα τόπο χωρίς μνήμη, όπου βασιλεύουν οι ΤΠΕ και του οποίου πρόσβαση προνομοποιεί τις απομακρυσμένες αισθήσεις. Συνεχής επικοινωνία και ρέουσα δραστηριότητα ξεπερνούν φαινομενικά την αντίσταση της πραγματικότητας, ανασυνθέτουν τεχνητά την εξαφανισμένη κοινωνικότητα - ανασύνθεση που συμβαίνει με ένα τρόπο πιο απομακρυσμένο από εγγύς, μεγεθύνοντας και απαγορεύοντας ταυτόχρονα την "επαφή". Συνοδεύεται από μια ομιλία εκστατική-απολογητική και μια μόνιμη αυτό-ύμνηση της "επικοινωνίας" θεωρούμενης ως μια νέα υπέρβαση. Τα βέλη των καμπαναριών που κάποτε βρίσκονταν ψηλά έχουν πλέον δώσει την θέση τους σε χιλιάδες κεραίες βάσης ανοίγοντας τον μεγαλειώδη τομέα των ουράνιων επικοινωνιών σ’ αυτούς που ζουν σήμερα και όχι πλέον σ’ αυτούς που πιστεύουν σε ένα απώτερο μέλλον. Παράλληλα, ο χρόνος ορίζεται μετονυμικά από το ρυθμό των τεχνολογικών καινοτομιών που συνθέτουν μια ατελείωτη ακολουθία και δεν έχουν άλλο στόχο από το να γεμίσουν το χρόνο που έγινε κενός.

72Αυτό που ο Τζορτζ Όργουελ είχε φανταστεί με τη μορφή ενός ολοκληρωτικού εφιάλτη - την κατάργηση της κοινωνικής μνήμης και του ιστορικού χρόνου -, η κοινωνία του συνδετικισμού το έχει πραγματοποιήσει με ένα τρόπο εκπληκτικό, βυθίζοντας τα μέλη της σε μια μέθη που ομοιάζει με αυτή της "Βακχικής φρενίτιδας" που ο Hegel εξίσωσε με την "αλήθεια" - παραλήρημα από το οποίο κανείς δεν ξεφεύγει χωρίς τον ρίσκο να χαθεί και που είναι επίσης, για το λόγο αυτό, "διάλειμμα απλό και διαφανές».

73Ωστόσο, ακόμη και αν το μέλλον έρχεται προς εμάς σαν ένα αδιαπέραστο τείχος, δεν έχει διαγράψει τη μνήμη του χρόνου. Η μέθη δεν καταργεί την αίσθηση ότι ο χρόνος δεν έχει ανασταλεί και ότι η πορεία του δεν έχει πραγματικά αντιστραφεί. Γνωρίζουμε ότι αναμένει απλά να του ξαναδώσουμε την πρώτη μεταφορική του έννοια: αυτή μιας περιπετειώδους διαδρομής προς το απρόβλεπτο μέλλον.

74Μπορούμε ως εκ τούτου να διαβάσουμε τα σημάδια της αβέβαιης και συνοπτικά διατυπωμένης εξέγερσης - ταραχές των χούλιγκαν, καταλήψεις αγανακτισμένων, τα κινήματα της νεολαίας στις αραβικές χώρες, εξεγέρσεις ενάντια στις πολιτικές λιτότητας - ως ένα ξύπνημα, ακόμη παραισθητικό και μη απαλλαγμένο από την τεχνολογική ύπνωση. Αλλά αυτά τα σημάδια δεν ψεύδονται: το ρευστό φαντασιακό που ώθησε τον εξορθολογισμό και την κινητικότητα έως το παράλογο, που χώριζε το σώμα και το περιβάλλον του, το εγγύς και το απομακρυσμένο, το υποκείμενο και το αντικείμενο, εισήλθε σε αποσύνθεση τα τελευταία σαράντα χρόνια και δεν μπορεί πλέον να διατηρεί πολύ στο κενό το χώρο του ονείρου. 

Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΙΣΜΟΥ

αποσπασμα (5 απο 6) απο το κειμενο:

«ρευστα συστήματα και κοινωνία του συνδετικισμου (connexionnisme)»

Απρίλιος του 2012 , Bernard Pasobrola

---

 

Η κοινωνια του συνδετικισμου

40Η τεχνική εισήγαγε σταδιακά μεταξύ των πεδίων-πηγών των μεταφορών των πιο κοινών, πρώτον, όπως έχουμε δει, τη μηχανική και βιολογική-μηχανιστική μορφή, στη συνέχεια, αυτή του πλέγματος και, αργότερα, τα ρευστά συστήματα. Με την παραγωγή της ενέργειας και την διανομή της σε δίκτυο, η κινητικότητα αλλάζει όψη και ενισχύεται. Αντίθετα με την ενέργεια που ρέει σε ένα ποτάμι ή αυτή που παράγεται από τον άνεμο, αυτή ενός ηλεκτρικού δικτύου υψηλής τάσης φαίνεται να προέρχεται από έναν κόσμο που δεν είναι πλέον κατανοητός, αλλά άγγιγμα "αόρατων δυνάμεων". Αυτό οδηγεί σε μια αποσύνδεση του φαντασιακού αυτών των τεχνικών σε σχέση με εκείνο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων των οποίων το μέγεθος και η πολυπλοκότητα τους απομακρύνει.

Το νευρωνικο μοντελο

41Αυτός είναι ο λόγος που ο δικτυισμός κάνει να αναπτύσσονται οι οργανιστικές μεταφορές αντί των νέων μοντέλων, όπως αυτό του νευρωνικού δικτύου. Το δικτυωτή οργάνωση υποτίθεται ότι εμπνέεται από τη δυναμική λειτουργία του εγκεφάλου, όπου οι νευρώνες στέλνουν μηνύματα και του οποίου οι περιοχές λειτουργούν «εν παραλλήλω». Τα τεχνικά δίκτυα λαμβάνουν επομένως το μοντέλο της κυκλοφορίας των βιολογικών νευρωνικών δικτύων που είναι τα τυποποιημένα δίκτυα. Το μοντέλο του συνδετικισμού που δημιουργήθηκε από το φαντασιακό της πληροφορικής υπό την επίδραση της ανάπτυξης της μοντελοποίησης της εγκεφαλικής λειτουργίας στον τομέα των νευροεπιστημών, αντιτίθεται μετά τη δεκαετία του '70 στο μοντέλο του γνωστικισμού. Για το τελευταίο, οι πληροφορία επεξεργάζεται από μια κεντρική μονάδα υπολογισμού που επικοινωνεί εν συνεχεία με μια στατική μνήμη με την διαμεσολάβηση των γραμμών μεταφοράς. Η συμπεριφορά αυτού του τύπου της μηχανής (συμβολικής) καθορίζεται εκ των προτέρων από το πρόγραμμά της, με τρόπο ώστε οι αντιδράσεις της σε όλα τα αποδεκτά εισερχόμενα δεδομένα, είναι προβλέψιμες από την αρχή. Το μοντέλο του συνδετικισμού, αντίθετα, προϋποθέτει ότι το σύστημα επεξεργασίας δεδομένων είναι εξελίξιμο και τελειοποιήσιμο. Δεν είναι οργανωμένο με γραμμικό τρόπο, με βάση την επεξεργασία "αλυσίδας", αλλά με την ενεργοποίηση πολλαπλών περιοχών και δικτύων τα οποία λειτουργούν «εν παραλλήλω», χωρίς κεντρικό έλεγχο, με την απλή επίδραση των τοπικών διαδράσεων ⁴⁵. Το πλεονέκτημα του μοντέλου του συνδετικισμού επί του κλασικού συμβολικού μοντέλου είναι ότι δεν είναι αναγκαίο να παρέχει ταυτόχρονα τα σύμβολα, τις λειτουργίες, και μεγάλο μέρος από τις κατηγορίες (δηλαδή τις συνδέσεις μεταξύ ακολουθιών των συμβόλων που θα πρέπει να εξασφαλίσουν ποιές πρέπει να αποφευχθούν). Οι ταξινομήσεις προκύπτουν από την ανάπτυξη των συνδέσεων των οποίων το "βάρος" αλλάζει κατά τη διάρκεια της μάθησης, καμία μονάδα δεν μπορεί να επιτύχει από μόνη της την ταξινόμηση των πληροφοριών που περιέχονται στις εγγραφές, ενώ το δίκτυο ως σύνολο το καταφέρνει.

Η λογικη του συνδετικισμου ως εμπνευση ενοσ "κοινωνικου μοντελου"

42Αυτό το μοντέλο ⁴⁶ ήταν μεγάλη έμπνευση για τη διαχείριση (mana­ge­ment) της δεκαετίας του 90. Η επιχείρηση θέλει να είναι πιο διαδραστική και ονειρεύεται να απαλλαγεί από την παλιά δόμηση του λειτουργισμού και τις βαριές ιεραρχίες. Απαιτεί την λειτουργία δικτύωσης, δηλαδή εγκαθιστώντας συνδέσεις εύκολα ρυθμιζόμενες ⁴⁷ . Με την λογική του συνδετικισμού, θα υπάρξουν "διάφοροι τρόποι για να εντοπισθούν οι παράγοντες οι πιο "σημαντικοί" ενός συστήματος, είτε με μέτρο την κεντρικότητα, είτε με μέτρο το γόητρο. " ⁴⁸ Παρά τις θεωρίες της "κατανεμημένης ευφυΐας" που το δίκτυο υποτίθεται ότι προωθεί, το μοντέλο του συνδετικισμού καταφέρνει να είναι μόνο μια αδέξια μίμηση των δομών του εγκεφάλου, ωστόσο, μπορεί να ευθύνεται για την εξέλιξη των διευθυντικών δικτύων και την σύγχρονη επιχειρηματική δομή.

43Το γεγονός ότι μια τεχνική μοντελοποίησης εφευρέθηκε για την εκτέλεση συγκεκριμένων καθηκόντων, η οποία είναι η περίπτωση του μοντέλου του συνδετικισμού, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ερμηνεύσει τον κοινωνικό κόσμο είναι συνεπές με τη οργανο-μηχανιστική μεταφορά που επικρατούσε μέχρι τότε. Η τεχνική μοντελοποίηση δεν είναι ένας από μηχανής θεός από το πουθενά, ούτε δημιουργία ενός όντος α-χρονικού. Υπακούει σε ένα παράδειγμα και προβάλει μια άποψη του κόσμου στο αντικείμενό του. Ένα μοντέλο δεν είναι πλέον ένα παράδειγμα, αυτός ο τελευταίος όρος χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον με την ευρεία έννοια της «κοσμοθεωρίας» ( Weltanschauung). Το μοντέλο θα πρέπει να ενταχθεί σε ένα παράδειγμα, αλλά το παράδειγμα προϋποθέτει κατ' ανάγκη μια ευρεία ποικιλία μοντέλων επαρκώς συμβατά μεταξύ τους ώστε να μην αλληλοαναιρούνται. Το μοντέλο του συνδετικισμού δεν έρχεται σε ρήξη, και αυτό είναι που θέλουμε να δείξουμε εδώ, με το οργανο-μηχανιστικό παράδειγμα που έχει διαμορφώσει την αστική σκέψη και συνεχίζει να είναι κυρίαρχο στον τομέα των κοινωνικών επιστημών. Και θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι, αντιστρόφως, οι τελευταίες εξελίξεις στις κοινωνικές επιστήμες, και ιδιαίτερα στην επικοινωνιακή-πληροφορική πλευρά τους, παράγεται από μεταφορές που χρησιμοποιούνται στη βιολογία.

Πλεονεκτήματα και περιορισμοι αυτης της μοντελοποιησησ του κοινωνικου πεδιου

44Ως γνωστικό μοντέλο, το μοντέλο συνδετικισμού φαίνεται πράγματι πιο πιστό σε κάποια «οπτική» της κοινωνικής πραγματικότητας από την αυστηρή περιγραφή της χαρτογράφησης του εγκεφάλου και των βιολογικών νευρώνων του. Βιολογικά νευρωνικά δίκτυα υπόκεινται σε ειδικές νόρμες ( δηλαδή του είδους). Ένα βιολογικό σώμα, και ως εκ τούτου, κάθε ένα από τα όργανά του, είναι κατ 'ανάγκην ένα βέλτιστο μέγεθος, αν υπερβαίνει ή υπολείπεται, λέμε ότι έχει ατροφία ή υπερτροφία, νανισμό ή γιγαντισμό. Όμως, τα τεχνητά δίκτυα δεν υπακούουν αυτό το είδος της αρχιτεκτονικής. Τα τεχνικά δίκτυα μπορούν όχι απλά να αυξηθούν στο άπειρο, πυκνώνοντας και αραιώνοντας ανάλογα με τις ανάγκες των χρηστών, αλλά κυρίως οι «νευρώνες» τους έχουν την ικανότητα να ανασυνδυάζονται επ 'αόριστον. Υπό την έννοια αυτή, είναι δίκτυα χωρίς νόρμες (a-normés), αν και η λειτουργία τους απαιτεί ούτως ή άλλως εκ των προτέρων οδηγίες και πρέπει να πληροί τους στόχους που ορίζονται από τον πειραματιζόμενο, ως εκ τούτου, στην περίπτωση αυτή, από ένα σύστημα εξουσίας (έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία κεντρική απόφαση τελικά, στις δομές του εγκεφάλου μας, ούτε ανθρωπάκι (homon­cu­lus), ούτε «επίφυση» ή ο αρχηγός του κράτους, ή άλλος μεγάλος τιμονιέρης). Το μοντέλο του συνδετικισμού δεν μπορεί να κάνει χωρίς καθοδηγητικού τύπου εγγραφές με τον ίδιο τρόπο που η εταιρεία δεν μπορεί να παραβιάζει χωρίς να καταστραφεί ορισμένους κανόνες και θεμελιώδεις συμβάσεις (σκοπιμότητες, δύναμη, αίσθηση των ροών, κλπ..) Η «αυτονομία» των παραγόντων συστήματος του συνδετικισμού είναι στην πραγματικότητα πολύ σχετική ή ακόμα και απατηλή ⁴⁹ .

45Ωστόσο, η μεταφορά του συνδετικισμού, σύγχρονη επέκταση της δικτυακής μεταφοράς, αναδεικνύεται χρήσιμη για την κατανόηση της κοινωνικής δυναμικής τις τελευταίες δεκαετίες, επειδή δίνει ένα ευρύ φάσμα των αλληλεπιδράσεων στις αναπτυγμένες κοινωνίες, ιδίως μέσω της οπτικής που οι παράγοντες έχουν για τον εαυτό τους και για τις σχέσεις τους (ή μάλλον την εξιδανίκευση αυτών των σχέσεων). Η λέξη "συνδετικισμός" μπορεί να εμφανιστεί σε αριθμό κατηγορημάτων των πιο σχετικών για να εκφράσουν αυτό το στάδιο της ανάπτυξης της κοινωνίας, όπως έλεγαν ή που εξακολουθούν να λένε σήμερα με τρόπο περισσότερο ή λιγότερο ευχάριστο την «αστική κοινωνία», «καπιταλιστική», «βιομηχανική» ή «νεοφιλελεύθερη», υπό την προϋπόθεση ότι κανένα κατηγόρημα δεν έχει την λειτουργία να εκφράσει μια ολότητα και το υποκείμενο που χαρακτηρίζει δεν μπορεί να είναι το ίδιο παρά μια μετωνυμία (η λέξη "κοινωνία" αναπαριστά μια χώρα ή πολλές χώρες, ή διαφορετικά είδη των χωρών, κλπ..)

Κοινωνια του συνδετικισμου και ρεουσα δραστηριοτητα

46Η επιτυχία της δικτυωτής μορφής του συνδετικισμού στον κοινωνικό τομέα κατέστη δυνατή από την τεχνολογική επανάσταση που συνέβη στον xx ^ο αιώνα: αυτή της Τεχνολογίας της Πληροφορικής και των Επικοινωνιών (ΤΠΕ). Εάν η τεχνική εξέλιξη έχει ως αποτέλεσμα, από την καταγωγή του γένους Homo , να αυξήσει την κινητήρια δύναμή του και την υλική παρουσία του στον κόσμο, η κοινωνία του συνδετικισμού τείνει να μετατρέψει την δραστηριότητα σε πληροφορικές και επικοινωνιακές ροές, παράλληλα , οι τεχνικοί εξοπλισμοί έχουν αποκτήσει μια δύναμη μετασχηματισμού και μια τεράστια καταστροφική δύναμη.

47Το ανθρώπινο σώμα, ως διπολική οντότητα άτομο-εργαλείο, υπέστη και εξακολουθεί να υφίσταται, αλλά σε μικρότερο βαθμό απ’ ότι στο παρελθόν, μια κατάσταση περιορισμού προοριζόμενου για την παραγωγή. Στην κοινωνία του συνδετικισμού η τεχνική σωματικότητα δεν προορίζεται κυρίως για την παραγωγή αγαθών ή υπηρεσιών, αλλά των ροών, ούτε για τη μετατροπή πρώτων υλών, αλλά του χρόνου. Κατανάλωση χρόνου για την παραγωγή ροών, αυτό είναι το πρώτο καθήκον του ατόμου του συνδετικισμού. Υπάρχει εδώ μια άλλη μορφή περιορισμού από τον εγκλεισμό σε ένα πλέγμα και όχι με την διατήρηση μέσα σ’ ένα Φουκωικό χώρο ή ακόμη σε ένα χώρο ελέγχου όπως προτείνεται από τον Deleuze ⁵⁰ .

48Η κοινωνία του συνδετικισμού ζει υπό την απειλή της επιβράδυνσης ή του μπλοκαρίσματος της λειτουργίας της. Είναι δύσπιστη για την βιολογική σωματικότητα που αποτελεί πηγή δυσλειτουργίας και διακοπής των ροών. Ως σαρκικό άτομο, ο πολίτης μπορεί να προκαλέσει τροχαία ατυχήματα, να επιβαρύνει τα νοσοκομεία ή τις αίθουσες αναμονής των διοικήσεων (χώροι που άλλωστε έχουν πρακτικά εξαφανιστεί).  Η σωματικότητά του ενοχλεί και γι 'αυτό τείνει να μειωθεί σε έναν απλό αριθμό αναγνώρισης, σε κάποιες ροές. Δεν δεχόμαστε απ’ αυτόν παρά γραπτά και φωνητικά μηνύματα που είναι συνήθως επεξεργασμένα από αυτόματες μηχανές ή με χρέωση για να περιοριστεί ο αριθμό τους. Λύσεις που μπορούν να διευκολύνουν την "αποστολή των δημόσιων υπηρεσιών ", θα είναι εκείνες γενικεύουν την εξ αποστάσεως διδασκαλία ή την τηλεϊατρική (τεχνικές που έχουν ήδη δοκιμαστεί ευρέως σε ορισμένες σκανδιναβικές χώρες). Μια άλλη λύση είναι η δημιουργία μεγάλων μονάδων των οποίων η γιγαντιαία μάζα μειώνει το άτομο σε ένα μικροσκοπικό άτομο: νοσοκομεία, αεροδρόμια, αεροπλάνα όλο και πιο μεγάλα.

Ο εργαζόμενος και η κεφαλαιοποιημενη κοινωνια

49Η εισαγωγή στον XVIII ^ο αιώνα, της νέας βιομηχανικής αυτόματης-μηχανής, της ατμομηχανής, είχε ως αποτέλεσμα την ενσωμάτωση της ανθρώπινης εργασίας σε μια ευρύτερη περιοχή που είναι αυτή της ενέργειας. Ο εργαζόμενος της μανουφακτούρας έπρεπε να αφαιρεθεί από τον τρόπο ύπαρξής του και να επιστρέψει όσο το δυνατόν στο ρόλο του εξαρτήματος της μηχανής αντί να είναι ο ίδιος ο άμεσος "παραγωγός" - η πτυχή αυτή συνιστά και το παράδειγμα του τεϊλορισμού και φορντισμού.

50Από τα τέλη του ΧΙΧ ^ου αιώνα, οι βιομηχανίες της ροής - όπως ένα διυλιστήριο το οποίο είναι μια γιγαντιαία κατασκευή αγωγών, σε αντίθεση με τις βιομηχανίες των «στερεών», όπως η οικοδομή, οι αλυσίδες συναρμολόγησης αντιπροσωπεύουν μια μέση λύση μεταξύ των δύο - αποκτούν μεγάλη σημασία και ξεκινούν τις νέες βιομηχανικές διαδικασίες: τα εργατικά χέρια είναι αντιστρόφως ανάλογα με την παραγωγή και κυρίως στην περίπτωση διακοπής της ροής ⁵¹ . Στη μηχανική διαδικασία, ένα ρευστό πρέπει αρχικά να μετατραπεί σε στερεό με την διατήρηση σε ένα δοχείο, ενώ το ίδιο είδος του υλικού γίνεται ένα πλεονέκτημα στη ρευστή ⁵² διαδικασία όταν η μεταποίηση λαμβάνει χώρα σε μια διαδικασία κυκλοφορίας. Από μηχανικό, το πρότυπο της βιομηχανικής διαδικασίας, σταδιακά γίνεται αυτό της χημείας: η αλληλεπίδραση των υλικών παρακολουθείται και ελέγχεται μόνο από τον επιχειρηματία. Η παραγωγή είναι όλο και περισσότερο αυτοματοποιημένη από το τελευταίο τρίτο του ΧΙΧ ^ου αιώνα και το φαινόμενο της ρευστοποίησης δεν αφορά πλέον μόνο την χημεία, αλλά επηρεάζει και άλλους τομείς όπως η αγροτική βιομηχανία (η απόσταξη του αλκοόλ, η ζάχαρη ή τα γαλακτοκομικά προϊόντα ) ή η χαλυβουργία.

51Η βιομηχανική ρευστότητα τείνει να μετατρέψει τον εργαζόμενο σε ελεγκτή της ροής⁵³ . Από κινούμενος χειριστής που παρακολουθεί το κύκλωμα και επεμβαίνει σ’ αυτό σε ορισμένα σημεία, μετατρέπεται σε χειριστή κονσόλας (tableautiste) σε ένα δωμάτιο ελέγχου και απομακρυσμένων εντολών. Από τη δεκαετία του 1970, οι λειτουργίες ελέγχου και σχεδιασμού των λειτουργιών έχουν ανατεθεί στους υπολογιστές και τα καθήκοντα που ανατίθενται στον εργαζόμενο είναι να παρακολουθεί τον υπολογιστή. Το πρώτο προσόν του δεν είναι πλέον η δύναμη της εργασίας του, αλλά η επαγρύπνηση του ή ακόμη και η απλή διαθεσιμότητά του, που ορίζεται συμβατικά. Πάντα μέσα στο πνεύμα της διατήρησης της συνέχειας της ροής, τείνει να γίνει η εργασία παροδική και τα καθήκοντα πιο ασαφή. Το φαινόμενο της "αναμονής", για παράδειγμα, απαιτεί από τους μηχανικούς να είναι παρόντες τη νύχτα κοντά στον τόπο παραγωγής. Το ίδιο ισχύει για κάποιο προσωπικό νοσοκομείων ή μεταφορικών εταιρειών, ειδικά τους μηχανοδηγούς. Η μετάβαση από το φορντισμό στο τογιοταϊσμό και στη διαχείρισή του "κατά παραγγελία (Just-in-time)" κινητοποιεί περαιτέρω την ικανότητα διαχείρισης των κινδύνων και τον αυτοέλεγχο του εργαζόμενου. Ο "Τρόπος ζωής" του είναι εξίσου σημαντικός με τη γνώση στην αξιολόγησή του. Επισημαίνει τον «δυναμισμό» του, την «κινητικότητά» του, "εξελιξιμότητά" του και την ικανότητά του για "ενσωμάτωση". Ο εργαζόμενος πρέπει να προσαρμοστεί στο ρευστό σύστημα και  να κινητοποιήσει  (η ώθηση είναι αυτή που δίνει την κίνηση, είναι η κινητήρια), τα πάντα αξιοποιώντας το κεφάλαιο της υγείας του, της νεότητας ή της εμπειρίας του, καθώς και το πολιτιστικό, ανθρώπινο , συναισθηματικό, γνωστικό κλπ. κεφάλαιό του. Πρέπει να επενδύσει όλη την προσωπικότητά του στην διασύνδεση και να σκέφτεται τη ζωή του σαν μια πορεία αυτοπαραγωγής περισσότερο παρά παραγωγής.

52Όλες οι υπαρξιακές ⁵⁴ σφαίρες και ανθρώπινες δυνατότητες υπόκεινται στην κοινωνική αξιοποίηση – αυτό που το Temps cri­ti­ques  ονομάζει  κεφαλαιοποιημένη κοινωνία . Όποια και αν είναι τα αφαιρούμενα στοιχεία για κεφαλαιοποίηση, προϋποτίθεται επίσης η εκτεχνίκευσή τους. Επαγγελματικές δραστηριότητες, δίκτυα παιχνιδιών online, επικοινωνίες μεταξύ ατόμων με τον υπολογιστή και το κινητό, ή ακόμα και «ακτιβίστικος συνδετικισμός», όλες οι ροές ικανοποιούν τη δυναμική του κεφαλαίου εντός της κοινωνίας του συνδετικισμού. Η ρευστή σωματική στάση και η κατάσταση της μοναξιάς με τις συσκευές που προϋποθέτει, η τηλεοπτικοποίηση του κόσμου και η connexio-εξάρτηση είναι ισχυροί παράγοντες της αποκοινωνικοποίησης-επανακοινωνικοποίησης με μέσα καθαρού συνδετικισμού όπως τα «κοινωνικά δίκτυα» ή οι ιστότοποι συναντήσεων. Ο συνδετικισμός διευκολύνει την ενσωμάτωση όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στις ροές της κεφαλαιοποίησης και αυξάνει σημαντικά την τάση του κεφαλαίου να γίνει το μέσο στο οποίο είναι βυθισμένη η κοινωνική ζωή. Αυτό που είναι πραγματικά αντιθετικό στην διαδικασία του συνδετικισμού είναι η άμεση σχέση μεταξύ των προσώπων, μη μεσολαβούμενη από τα τεχνικά μέσα, η τοπική δημοκρατία που διαφεύγει της ροής.

Ο κατακερματισμός και δικτύωση του έθνους-κράτους

53Αυτό που συνέβη στα άτομα των κοινωνιών του συνδετικισμού άγγιξε επίσης και τα κράτη τους. Η ιστορική μορφή του έθνους-κράτους έχει αλλάξει ως αποτέλεσμα της διασύνδεση και της αλληλοδιείσδυσης με τα δίκτυα της δύναμης που παραδοσιακά ήταν μη κρατικά, τις εποχές όπου το όριο δημόσιου-ιδιωτικού ήταν λιγότερο διαπερατό και λιγότερο ασαφές. Τα πιο ισχυρά από αυτά τα δίκτυα, αυτά των μεγάλων παγκόσμιων τραπεζών και των μεγάλων διεθνών οργανισμών, θέλουν να προωθήσουν τα κράτη, που δείχνουν ως οι καλύτερους συνεργάτες και αξιόπιστοι πελάτες. Τα κράτη δεν παύουν επομένως να διακηρύσσουν ότι θα μεταρρυθμιστούν, δηλαδή θα εγκαταλείψουν τα προνόμια των εθνών-κρατών τους, ενώ υπερχρεώνονται.

54Κατά παράδοξο τρόπο, για να αντισταθεί στην τάση ομογενοποίησης που υπονομεύει την εξουσία και την αυτονομία του, το κράτος πρέπει να δείχνει ισχυρό και να ενσωματώνεται στις στρατηγικές των υπερεθνικών δικτύων εξουσίας. Είναι επομένως έκπληξη το γεγονός ότι η κοινωνιολογία των δικτύων κάνει συχνά αναφορά στην «αδυναμία του κράτους απέναντι στην παγκοσμιοποίηση», χωρίς να σημειώνει αυτό το παράδοξο - ως εάν το κράτος ήταν προικισμένο με μια ουσία αδιαχώριστη από το "έθνος" και δεν έχει αυτό το ίδιο συμμετάσχει στη παγκόσμια διαδικασία του συνδετικισμού, για παράδειγμα μέσω της πολιτικής της ενέργειας, απαραίτητη για την ανάπτυξη αυτής της διαδικασίας.

55Το κράτος της κοινωνίας του συνδετικισμού τείνει να γίνει δικτυακό και να ασκεί την εξουσία της μέσω ενός πλέγματος ολοένα και πυκνού και σχετικά «ανώδυνου» για τους πολίτες ⁵⁵ . Η απώλεια δύναμης των παραδοσιακών μεσολαβήσεων (οικογένεια, κοινωνική τάξη, μαζικές οργανώσεις, κλπ..) μετατρέπει το κράτος σε πρωταρχικό όχημα για την κοινωνικοποίηση. Με την υποστήριξη διαφόρων συνεργατικών δικτύων και τη χρηματοδότηση τους, το κράτος πρέπει να παρεμβαίνει όσο το δυνατόν πλησιέστερα στις βαθιές προσδοκίες των πολιτών σε όλο σχεδόν υπαρξιακό πεδίο τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει εξαλειφθεί εντελώς η σύγκρουση μεταξύ των ισχυρών και των κυριαρχούμενων και ότι δεν εξασκείται πλέον καμία μορφή βίας ή κακοποίησης των τελευταίων. Οι πολίτες γνωρίζουν είναι όλα εγγεγραμμένα και ότι υπάρχει τουλάχιστον μια δωδεκάδα βάσεις δεδομένων που εγγράφονται τα στοιχεία και οι ενέργειές τους. Όμως, τα πρώτα στοιχεία που έχουν υποβληθεί είναι εντελώς εθελοντικά: είναι αυτά της πολιτικής κατάστασης. Και, σε όλη τη ζωή τους, δεν θα πάψουν να απαιτούν περισσότερο έλεγχο από το κράτος στο ίδιο το σώμα τους, μέσω της "Δημόσιας Υπηρεσίας Υγείας", ενώ απαιτούν καλύτερη προστασία της "ιδιωτικής ζωής" τους. Το δικτυακό κράτος γνωρίζει (ή έχει τα μέσα να γνωρίζει) τι τρώνε οι άνθρωποι, τι διαβάζουν, ποιες είναι οι συνήθειές τους, οι κινήσεις τους, και περίπου τα περισσότερα από όσα σκέφτονται. Όχι μόνο οι πολίτες ως συγκεκριμένα άτομα είτε ως μοναδικά πρόσωπα, αλλά η ύπαρξή τους ως διεύθυνση IP, ως κατόχων της άδειας οδήγησης, του αριθμού τηλεφώνου, του τραπεζικού λογαριασμού, της κοινωνικής ασφάλισης, της συνταξιοδότησης, της φορολόγησης, του αναγνωριστικού κωδικού απασχόλησης, και ούτω καθεξής. Η κοινωνία του συνδετικισμού μπορεί ανά πάσα στιγμή να διασταυρώσει τις διάφορες ανώνυμες ταυτότητές της, τους διάφορους λογαριασμούς της και γνωρίζει περισσότερα για τους πολίτες από ότι οι ίδιοι γνωρίζουν για τον εαυτό τους. Δικτυακή λογική επεκτάθηκε σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής.

56Η επανάσταση στον τομέα της Τεχνολογίας Πληροφοριών και Επικοινωνιών (ΤΠΕ), είχε παράλληλα αποτέλεσμα να φέρει τις κρίσιμες δυνάμεις να εγκαταλείψουν την συγκεντρωτική και ιεραρχική οργάνωσή τους και να υιοθετήσουν τις ίδιες δικτυακές δομές. Ο έλεγχος των ροών (e-mail, συζητήσεις, κλπ..) με τους αυτοματισμούς του παρέχει στο κράτος μια ενημερωμένη αναπαράσταση του αγώνα, του συσχετισμού δυνάμεων μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων, ακτινογραφία της κατάστασης της εξέγερσης των τελευταίων. Οι συνθέσεις των ροών αυτών επιτρέπουν στους εμπειρογνώμονες να εκτιμήσουν με ασφάλεια το επίπεδο κινδύνου των διαφόρων ομάδων.